to top
  • βρείτε μας στο Twitter
  • βρείτε μας στο Facebook
  • βρείτε μας στο YouTube
  • στείλτε μας email
  • εγγραφείτε στο RSS feed
  • international version

ΣΥΡΙΖΑ: περί θέσεων και (αντι)θέσεων

Στις 20 Νοεμβρίου 2020 ο Ευκλείδης Τσακαλώτος δημοσίευε στην ιστοσελίδα Commonality.gr ένα κείμενο με τίτλο «11 θέσεις για την ιδεολογία: σοσιαλισμός χωρίς εγγυήσεις». Στο τεύχος του Σαββατοκύριακου 16-17 Ιανουαρίου της εφημερίδας «Εποχή» ο Αντώνης Λιάκος δημοσίευε τις δικές του «11 Αντιοξειδωτικές θέσεις» – με φόντο βέβαια τις γενικότερες εσωκομματικές συζητήσεις περί ανασυγκρότησης του ΣΥΡΙΖΑ.


Στις 20 Νοεμβρίου 2020 ο Ευκλείδης Τσακαλώτος δημοσίευε στην ιστοσελίδα Commonality.gr ένα κείμενο με τίτλο «11 θέσεις για την ιδεολογία: σοσιαλισμός χωρίς εγγυήσεις». Στο τεύχος του Σαββατοκύριακου 16-17 Ιανουαρίου της εφημερίδας «Εποχή» ο Αντώνης Λιάκος δημοσίευε τις δικές του «11 Αντιοξειδωτικές θέσεις» – με φόντο βέβαια τις γενικότερες εσωκομματικές συζητήσεις περί ανασυγκρότησης του ΣΥΡΙΖΑ.

Είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς σε ποιους ακριβώς αποδίδει ο Αντ. Λιάκος αυτά που θεωρεί ως εσφαλμένες αντιλήψεις των εννοιών «ιδεολογία», «καπιταλισμός», «κόμμα», «κρίση», «σοσιαλισμός» και άλλων προσκείμενων προς αυτές. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι αναφέρεται στις 11 θέσεις του Ευκλ. Τσακαλώτου. Ωστόσο ονομαστικά το αποφεύγει, αναφέρεται αποκλειστικά στις απόψεις των Μαρξ, Λένιν και Γκράμσι. Η κριτική μας επομένως θα περιοριστεί σε αυτό το σημείο, σχετικά με τις έννοιες «ιδεολογία», «κόμμα» και «καπιταλισμός».

Σωστά σημειώνει ο Αντ. Λιάκος στην 1η του θέση ότι η «ιδεολογία δεν έρχεται απ’ έξω ως επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος», ότι «δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ιδεολογία χωρίς αναφορά στους τρόπους ζωής», στις «αναπαραστάσεις» και στον «τρόπο αντίληψης του κόσμου». Θα ήταν λάθος να προσάψουμε κάτι τέτοιο στον Μαρξ. Τόσο στα «Χειρόγραφα» (1844) όσο και στη «Γερμανική Ιδεολογία» (1846, Μαρξ, Ενγκελς), η ιδεολογία ως «ψευδής συνείδηση» απορρέει από ένα σύνολο «παραγωγής ιδεών» και αναπαραστάσεων που γειώνονται ακριβώς στην πραγματική ζωή, στους «τρόπους ζωής», αλλά μιας ζωής -τονίζεται με έμφαση- διαιρεμένης, ακρωτηριασμένης, μίζερης, αναπαράσταση ενός «κόσμου με το κεφάλι κάτω», ενός κόσμου «αναποδογυρισμένου». Από εκεί απορρέει και η θέση τους ότι οι ηγεμονικές ιδεολογίες είναι πάντα οι ιδεολογίες των κυρίαρχων τάξεων.

Για τον Λένιν, όπως και για τον Λούκατς («Ιστορία και ταξική συνείδηση» 1921-1922) και τον Γκράμσι (ιδεολογική ηγεμονία), αυτό δεν σημαίνει ότι οι υποτελείς τάξεις δεν μπορούν να διαμορφώνουν τη δική τους ιδεολογία συνειδητοποιώντας τις αντικειμενικές συνθήκες ύπαρξής των – ως υποτελείς τάξεις ακριβώς. Η διαδικασία ανάκτησης αυτής της αυτο-συνείδησης δεν είναι ωστόσο αυτόματη: τα κόμματα των υποτελών τάξεων συγκροτήθηκαν από τα μέσα του 19ου αιώνα γι’ αυτόν τον σκοπό.

Η αντίληψη της ιδεολογίας ως κάτι το αποκομμένο από τις αναπαραστάσεις και τους πραγματικούς τρόπους ζωής –που σωστά αποκρούει ο Λιάκος– δεν συνάδει με τις θέσεις του Μαρξ, του Λένιν και του Γκράμσι – αλλά ούτε και με αυτές του Ευκλ. Τσακαλώτου πιστεύω. Αλλά, όντως, οι ιδεολογίες διαφοροποιούνται όσο διαφοροποιούνται οι τρόποι ζωής και οι αναπαραστάσεις τους.

Το «κόμμα» αφορά τη 10η θέση. «Στην Ελλάδα –σημειώνει ο Λιάκος– η κομματική στράτευση παρήκμασε ήδη πριν τη δεκαετία του ‘90», «η πολιτικοποίηση των νέων (…) δεν περνάει σήμερα από τα κόμματα», εν συντομία τα κόμματα είναι, ιστορικά, ξεπερασμένοι φορείς για να αλλάξουμε τον κόσμο. Τα κόμματα μπορούν μεν να παίξουν ένα ρόλο «ως εκλογικοί μηχανισμοί» («πράγμα πολύ σημαντικό αυτό καθεαυτό»), αλλά το ουσιαστικό τους ενδιαφέρον έγκειται, μας λέει, αλλού, στη μετάλλαξή τους σε «πλατφόρμες που υποβαστάζουν και ενισχύουν διαφορετικά περιβάλλοντα και πρωτοβουλίες δράσης».

Με άλλα λόγια, τα κόμματα οφείλουν να συγκροτήσουν πολυσυλλεκτικά think-tanks, δηλαδή ξεχωριστούς θεσμούς ειδημόνων για την εκπόνηση ιδεών, αναλύσεων και προσανατολισμών. Τα κόμματα αυτοπεριορίζονται έτσι στον ρόλο «εκλογικών μηχανισμών». Οι «δεξαμενές ιδεών», που εκθειάζονται τόσο σήμερα, ήταν και είναι το ίδιον όλων των συντηρητικών κομμάτων, συμπεριλαμβανομένης της Σοσιαλδημοκρατίας αφότου ενσωματώθηκε στον νεοφιλελευθερισμό. Ενδειξη της κρίσης που διανύουν σήμερα, τα κόμματα της Αριστεράς τείνουν να υποκύψουν με τη σειρά τους στο εν λόγω μοντέλο.

Από ιστορική σκοπιά, τα ριζοσπαστικά αριστερά κόμματα (ακόμα και την εποχή της κλασικής μεταρρυθμιστικής Σοσιαλδημοκρατίας) δεν είχαν ανάγκη από ξεχωριστά think-tanks, για τον απλό λόγο ότι αποτελούσαν αυτά καθεαυτά «δεξαμενές ιδεών και αναλύσεων» σύμφωνα με τις τότε πάγιες συγκλίνουσες απόψεις των Μαρξ, Λένιν, Λούκατς και Γκράμσι (το κόμμα ως συλλογικός διανοούμενος με τάσεις και ρεύματα). Και βέβαια οι απόψεις αυτές δεν είναι Ευαγγέλιο! Τα κόμματα δεν είναι στατικοί θεσμοί, είναι πάντα εν κινήσει, μεταβάλλονται, ανασυγκροτούνται, προσαρμόζονται στις εκάστοτε ιστορικές συγκυρίες. Γιατί άραγε –αν όχι γι’ αυτό– οι σημερινές συζητήσεις εντός του ΣΥΡΙΖΑ;

Η έννοια του «καπιταλισμού» αφορά τη 2η θέση του Αντ. Λιάκου. Δεν πρέπει, μας λέει, να συγχέουμε από τη μια τον «καπιταλισμό που παρουσιάζει η θεωρία» ως σύστημα, «ως ένα εννοιολογικό εργαλείο ανάλυσης», και από την άλλη, τον καπιταλισμό «ως ιστορική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε επί αιώνες, που αναδύθηκε από πόρους διαφορετικών κοινωνιών (…)».

Αλλο το ένα και άλλο το άλλο δηλαδή; Από πού προέρχεται ωστόσο το «εννοιολογικό εργαλείο ανάλυσης» του «πραγματικού καπιταλισμού»; Στο «Κεφάλαιο» και ιδιαίτερα στα «Θεμέλια της κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας» (1857-1858, τα «Προσχέδια» του Κεφαλαίου), ο Μαρξ ερευνά ακριβώς αυτήν τη μακροχρόνια πορεία ανάδυσης του καπιταλισμού εξετάζοντας όλους τους τρόπους παραγωγής που, σε βάθος χρόνου, προηγούνται της συγκρότησης της καπιταλιστικής σχέσης παραγωγής – τόσο στην Ευρώπη, όσο και σε άλλα γεωπολιτικά και πολιτισμικά σύνολα (Ασία, Κίνα).

Από την πλευρά του, ο Λένιν αφιέρωσε τρία χρόνια (1896-1899) για να ερευνήσει την ιστορική πορεία της συγκρότησης και του τύπου ανάπτυξης του καπιταλισμού στη Ρωσία («Η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία», 1899) όπου ερευνά τους τρόπους παραγωγής που προηγούνται των καπιταλιστικών σχέσεων, ειδικά στην αγροτική παραγωγή και την εσωτερική αγορά. Δεν υπάρχει διαχωρισμός «εννοιολογικού εργαλείου» από τη μια και «πραγματικού καπιταλισμού» από την άλλη, αλλά σύμπτυξη και των δύο τόσο στον Μαρξ όσο και στον Λένιν, και νομίζω επίσης στις 11 θέσεις του Ευκλ. Τσακαλώτου. Από εκεί απορρέει και η επιτακτική ανάγκη, που σωστά τονίζει ο Λιάκος και άλλοι, να αναλύσουμε με μέθοδο και τεκμηριώσεις τις σημερινές μεταλλάξεις του ύστερου καπιταλισμού εν μέσω συσσωρευμένων κρίσεων. Οι κλασικοί δεν εκπόνησαν δόγματα, αλλά εμπνέουν…

*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες

2022 © left.gr | στείλτε μας νεα, σχόλια ή παρατηρήσεις στο [email protected]
§ Όροι χρήσης για αναδημοσιεύσεις Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση 3.0 Μη εισαγόμενο (CC BY-NC 3.0)