to top
  • βρείτε μας στο Twitter
  • βρείτε μας στο Facebook
  • βρείτε μας στο YouTube
  • στείλτε μας email
  • εγγραφείτε στο RSS feed
  • international version

«Μπορείς να πατεντάρεις τον ήλιο;»

Οι μεγάλες φαρμακοβιομηχανίες έχουν πείσει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ότι η καινοτομία προωθείται καλύτερα από την προστασία των εμπορικών τους συμφερόντων. Δεν είναι έτσι. Η συνεχιζόμενη τραγωδία της πανδημίας δίνει μια ιστορική ευκαιρία στα κράτη να καταγγείλουν και να επαναδιαπραγματευτούν το αποτυχημένο μοντέλο μονοπωλιακών δικαιωμάτων στα φάρμακα.


Η πρόταση του Μπάιντεν για την προσωρινή απελευθέρωση των πνευματικών δικαιωμάτων των φαρμακοβιομηχανιών στα εμβόλια του Covid-19 ήταν αναπάντεχη. Η πρόταση έγινε αρχικά από την Ινδία και τη Βραζιλία, την υπέγραψαν μετά δεκάδες κράτη και εκατοντάδες νομπελίστες επιστήμονες. Είναι γνωστές οι στενές σχέσεις του Μπάιντεν με τη φαρμακοβιομηχανία. Η Pfizer έκανε δωρεά ενός εκατομμυρίου δολαρίων στην επιτροπή για την τελετή ορκωμοσίας του. Οι υπερασπιστές του δημόσιου χαρακτήρα των εμβολίων επαίνεσαν την πρόταση ως «κοσμοϊστορική» και «ηρωική». Η απόρριψη της πρότασης από τη Γερμανία και την Ε.Ε. ήταν προβλέψιμη.

Η τραγωδία της Ινδίας και των αναπτυσσόμενων κρατών, ο «εθνικισμός» των εμβολίων, ο αργός ρυθμός εμβολιασμών στην Ευρώπη και στην πατρίδα μας είναι αποτέλεσμα ενός νομικού συστήματος που επιτρέπει σε μονοπωλιακά δικαιώματα να ελέγχουν την παγκόσμια φαρμακευτική παραγωγή. Μια μικρή ομάδα αμερικανικών και ευρωπαϊκών εταιρειών να ελέγχουν τον ρυθμό παραγωγής, κοστολόγησης και τιμής φαρμάκων που προέκυψαν από τις συλλογικές διαδικασίες της σύγχρονης επιστήμης. Η προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας των μεγάλων φαρμακευτικών εταιρειών με πατέντες στην κρίση της πανδημίας αποτελεί τεράστιο σκάνδαλο. Ομως η μονοπωλιακή τους εκμετάλλευση δεν αποτελεί παρενέργεια αλλά κύριο σκοπό του διεθνούς δικαίου προστασίας των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας (TRIPS).

Δεν ήταν πάντα έτσι. Πριν από το 1995, το δίκαιο για τις φαρμακευτικές πατέντες διέφερε μεταξύ των χωρών. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες δεν έδιναν πατέντες για φάρμακα μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Η κατοχύρωση με πατέντα βασικών αγαθών, όπως φάρμακα και τρόφιμα, εθεωρείτο για μεγάλο χρονικό διάστημα αντίθετη προς το δημόσιο συμφέρον. Αυτό άρχισε να αλλάζει μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο με πίεση των ΗΠΑ. Η Γαλλία ώς το 1960, η Ελβετία ώς το 1977, η Ιταλία ώς το 1978, η Σουηδία ώς το 1978 και η Ισπανία ώς το 1992 δεν είχαν τέτοιες πατέντες.

Στη δεκαετία του 1970, η Ινδία και η Βραζιλία αποφάσισαν να εξαιρέσουν τα φαρμακευτικά προϊόντα από τους νόμους περί πνευματικής ιδιοκτησίας, διευκολύνοντας τη δημιουργία μιας πετυχημένης φαρμακευτικής βιομηχανίας που εξέθετε τις φουσκωμένες τιμές των φαρμάκων στις δυτικές αγορές. Τα ευρωπαϊκά κράτη που άρχισαν να χορηγούν πατέντες το έκαναν για σύντομο χρονικό διάστημα και απαιτούσαν να γίνεται η παραγωγή των φαρμάκων στην εκάστοτε χώρα για να αποκτούν οι τοπικές εταιρείες την απαραίτητη παρασκευαστική εμπειρία, εξισορροπώντας την επιβράβευση της εφευρετικότητας με τη διάδοση της γνώσης.

Τη δεκαετία του 1980 ξεκίνησε μια επιθετική εκστρατεία από τις Ηνωμένες Πολιτείες, σε συνεργασία με την Pfizer και άλλες μεγάλες εταιρείες, για την εισαγωγή ενός αμερικανικού τύπου διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας σε παγκόσμια κλίμακα. Οταν ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ουρουγουάης στο πλαίσιο της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου (GATT) το 1986, 49 από τα 98 μέλη δεν έδιναν πατέντες σε φάρμακα. Αυτές οδήγησαν σε ένα σύνολο διεθνών συνθηκών μεταξύ των οποίων στη δημιουργία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) και των TRIPS, της Συμφωνίας για τα Δικαιώματα Πνευματικής Ιδιοκτησίας στον τομέα του Εμπορίου (Agreement on Trade-related Aspects of Intellectual Property Rights).

Η συμφωνία παγκοσμιοποίησε το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας ακολουθώντας τις αρχές που είχαν υιοθετηθεί πρόσφατα από τα πλούσια κράτη. Μέχρι τότε οι διεθνείς συμφωνίες ήταν ελάχιστες και εξισορροπούσαν τα ιδιωτικά με τα δημόσια συμφέροντα. Η πρωτοτυπία των διαπραγματεύσεων στην Ουρουγουάη ήταν να συνδέσει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας με το διεθνές εμπόριο και τους μηχανισμούς επίλυσης εμπορικών διαφορών από τον ΠΟΕ. Για πρώτη φορά, δημιουργήθηκαν παγκόσμιες ρυθμίσεις για τη δημιουργία, την προστασία και την αστυνόμευση της πνευματικής ιδιοκτησίας. Σύμφωνα με τα TRIPS, τα μέλη του ΠΟΕ υποχρεούνται να προστατεύουν τις πατέντες για είκοσι χρόνια. Ετσι ο ΠΟΕ οδήγησε στη δημιουργία μονοπωλίων ενώ υποτίθεται ότι επιδιώκει το ελεύθερο εμπόριο και τον ανταγωνισμό.

Τα TRIPS ήταν αποτέλεσμα και επιταχυντής της παγκοσμιοποίησης και της επιβολής του νεοφιλελευθερισμού. Η Ινδία παρουσίασε τις ανησυχίες των αναπτυσσομένων κρατών για τις συνέπειες των μονοπωλίων σε κρίσιμους τομείς όπως τα τρόφιμα, η μείωση της φτώχειας και η υγειονομική περίθαλψη. Οι περιοριστικές πρακτικές της πνευματικής ιδιοκτησίας, υποστήριξε, δεν είχαν θέση στο δίκαιο του διεθνούς εμπορίου. Οι αναπτυσσόμενες χώρες ήθελαν να σχεδιάσουν μια νέα διεθνή οικονομική τάξη με πρόσβαση σε τεχνολογίες που προστατεύονται από πατέντες στη Δύση. Οι απόψεις αυτές, διαμετρικά αντίθετες στα συμφέροντα των ΗΠΑ, δεν έγιναν δεκτές. Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες υποχώρησαν τελικά, όταν οι συμφωνίες παρουσιάστηκαν ως συνολικό πακέτο. Πολλοί πίστεψαν ότι τα οφέλη από τη ρύθμιση του διεθνούς εμπορίου θα αντιστάθμιζαν τις ζημιές από τα μονοπώλια πνευματικής ιδιοκτησίας. Χρειάστηκαν δέκα χρόνια αγώνων από την κυβέρνηση της Νοτιοαφρικανικής Ενωσης στη διάρκεια της επιδημίας του HIV/AIDS για να σπάσει το μονοπώλιο των φαρμακοβιομηχανιών που κρατούσαν τη χώρα όμηρο και να δημιουργηθούν φτηνά γενόσημα φάρμακα.

Το επιχείρημα για την προστασία των πατεντών είναι ότι το μονοπώλιο ενθαρρύνει την καινοτομία και επιτρέπει την απόσβεση του κόστους έρευνας και ανάπτυξης. Αλλά το κέρδος του βιομήχανου αποτελεί τεράστιο κόστος για την κοινωνία. Η τιμή του φαρμάκου διαμορφώνεται συνήθως σε πολύ ψηλό επίπεδο και χωρίς αναφορά στο κόστος παραγωγής. Το μονοπώλιο περιορίζει τη δυνατότητα άλλων ερευνητών να συνεχίσουν και να βελτιώσουν την καινοτομία ή να αναπτύξουν συνδυασμό φαρμάκων. Οι φαρμακοβιομηχανίες υποστηρίζουν ότι χωρίς την προστασία της πατέντας η ανθρωπότητα θα είχε στερηθεί τα καινοτόμα φάρμακα που έχουν σώσει αμέτρητες ζωές. Εν τούτοις, πάνω από το 65% της έρευνας χρηματοδοτείται από το Δημόσιο.

Πρόσφατα, η έρευνα και ανάπτυξη για το εμβόλιο της Οxford/AstraZeneca χρηματοδοτήθηκε από κονδύλια του βρετανικού κράτους και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων. Το 98% του εμβολίου της Moderna από κρατικές πηγές (2,5 δισ. δολάρια) και το διάσημο εκατομμύριο της Ντόλι Πάρτον. Το εμβόλιο της Pfizer προαγοράστηκε από την αμερικανική κυβέρνηση αφαιρώντας το ρίσκο από την επένδυση. Οι ΗΠΑ έδωσαν 10,5 δισ. δολάρια για έρευνα και ανάπτυξη από την αρχή της πανδημίας. «Οι ομοσπονδιακοί επιστήμονες βοήθησαν στη δημιουργία του εμβολίου και οι φορολογούμενοι χρηματοδοτούν την ανάπτυξή του» δήλωσε ο Peter Maybarduk της ΜΚΟ Πρόσβαση του Κοινού σε Φάρμακα. «Ανήκει στην ανθρωπότητα».

Οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο ΟΗΕ, οι ΜΚΟ για θέματα υγείας και η Πρωτοβουλία Φαρμάκων για Παραμελημένες Ασθένειες (DNDi) θεωρούν τη φαρμακευτική έρευνα «δημόσιο αγαθό» και τα μονοπώλια παραβίαση του δικαιώματος για την υγεία. Ετσι, το artesunate/amodiaquine, φάρμακο για την ελονοσία, που ανέπτυξε η DNDi σε συνεργασία με φαρμακευτική εταιρεία, ήταν το πρώτο που δεν κατοχυρώθηκε με πατέντα. Μία από τις πιο σημαντικές καινοτομίες του περασμένου αιώνα ήταν το εμβόλιο κατά της πολιομυελίτιδας. Οταν ρωτήθηκε ο εφευρέτης του, Jonas Salk, ποιος θα έχει την πατέντα, απάντησε: «Οι άνθρωποι! Θα μπορούσατε να κατοχυρώσετε πατέντα στον ήλιο;» Η εφεύρεσή του είναι δημόσιο αγαθό.

Η ύπαρξη και η νομιμότητα των TRIPS θεωρείται σήμερα δεδομένη και αποτελεί βασικό επιχείρημα των φαρμακοβιομηχανιών. Οπως ξέρουμε και από άλλους τομείς, η κατοχύρωση από διεθνείς συμφωνίες πολιτικών θέσεων που αμφισβητούνται τις κάνει να φαίνονται απαραίτητες. Οι μεγάλες φαρμακοβιομηχανίες έχουν πείσει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ότι η καινοτομία προωθείται καλύτερα από την προστασία των εμπορικών τους συμφερόντων. Δεν είναι έτσι. Η συνεχιζόμενη τραγωδία της πανδημίας δίνει μια ιστορική ευκαιρία στα κράτη να καταγγείλουν και να επαναδιαπραγματευτούν το αποτυχημένο μοντέλο μονοπωλιακών δικαιωμάτων στα φάρμακα. Θα ήταν μια μεγάλη νίκη της ανθρωπότητας όπως θα βγαίνει από τη μεγαλύτερη καταστροφή.

* Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, πρόεδρος του Ιδρύματος «Νίκος Πουλαντζάς»

tags: άρθρα

2021 © left.gr | στείλτε μας νεα, σχόλια ή παρατηρήσεις στο [email protected]
§ Όροι χρήσης για αναδημοσιεύσεις Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση 3.0 Μη εισαγόμενο (CC BY-NC 3.0)