to top
  • βρείτε μας στο Twitter
  • βρείτε μας στο Facebook
  • βρείτε μας στο YouTube
  • στείλτε μας email
  • εγγραφείτε στο RSS feed
  • international version

Η Ακροδεξιά ως σύμπτωμα της αποτυχίας της πολιτικής

Οι νίκες της εθνικιστικής Ακροδεξιάς αποτελούν σταθμούς στη μακροχρόνια πορεία παρακμής των αρχών του Διαφωτισμού


Σε πρόσφατη έκθεση για το κράτος στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης είδαμε εκατό φωτογραφίες καμένων σπιτιών προσφύγων και μεταναστών στη Γερμανία. Σε μας, οι ανθρωποκυνηγοί πιάνουν «κομμάτια» (πρόσφυγες) στη Θράκη, ενώ το τόξο από τη Δεξιά (Βορίδης) μέχρι την Ακροδεξιά επηρεάζει την κυβερνητική πολιτική. Σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες η άκρα Δεξιά είναι στην κυβέρνηση: στην Ιταλία, την Ουγγαρία, την Πολωνία, τη Δανία, τη Σουηδία, τη Φινλανδία, και η αποδοχή της ανεβαίνει σε όλη την Ευρώπη. Κάθε φασισμός είναι αποτέλεσμα της αποτυχίας του κομμουνισμού, έλεγε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν. Κάθε Ακροδεξιά είναι αποτέλεσμα της αποτυχίας της Αριστεράς, θα παραφράζαμε σήμερα. Ο νεοφιλελευθερισμός βρίσκεται σε υποχώρηση. Η πανδημία έδειξε ότι η δυσφημισμένη κρατική παρέμβαση σώζει τις κοινωνίες. Αλλά η δυσφορία με τις συνεχείς καταστροφές δεν συνοδεύεται από άνοδο της Αριστεράς. Οι νίκες της εθνικιστικής Ακροδεξιάς αποτελούν σταθμούς στη μακροχρόνια πορεία παρακμής των αρχών του Διαφωτισμού, μεταλλαγής του πολιτικού συστήματος σε κρατικό και βιοπολιτικό αυταρχισμό και υποχώρησης του οράματος της κοινωνικής δικαιοσύνης. Πώς φτάσαμε εδώ;

Οι δυτικές κοινωνίες, εξουθενωμένες από τη μακρόχρονη καπιταλιστική κρίση και την υποχώρηση των αξιακών τους θεμελίων, στέκονται αμήχανα μπροστά στις δραματικές αλλαγές στην εργασία και την κοινωνική αναπαραγωγή. Ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός χρειάζεται ανοιχτά σύνορα και ενιαίες αγορές, αλλά αυτό οδηγεί σε δομική ανεργία, τεράστια αύξηση των ανισοτήτων, εγκατάλειψη του κοινωνικού κράτους. Η αγορά επιβάλλεται επί της πολιτικής και της οικονομίας, η κοινωνική συνοχή διασπάται, η εμπιστοσύνη στην πολιτική και το κράτος υποχωρούν. Ξέρουμε ότι η κατάσταση είναι καταστροφική, αλλά δεν βλέπουμε εναλλακτικές λύσεις. Το πολιτικό σύστημα αγνοεί και περιφρονεί τα θύματα της παγκοσμιοποίησης. Η νεοφιλελεύθερη Σοσιαλδημοκρατία εγκατέλειψε τις ταξικές της ρίζες και η λαϊκιστική Ακροδεξιά καλύπτει το κενό. Υπόσχεται να υπερασπίσει τον λαό, τους χαμηλόμισθους και τους μικρομεσαίους από την επίθεση των ελίτ. Η αγανάκτηση και ο θυμός αυτού του τμήματος της κοινωνίας αποτελεί το μεγαλύτερο όπλο της.
Η πρόσφατη ιστορία της Γαλλίας βοηθά να κατανοήσουμε πώς άλλαξε η συσκευασία του ρατσισμού και ωραιοποιήθηκε ο φασισμός. Η σύγκριση πατέρα και κόρης Λεπέν είναι χαρακτηριστική. Ο πατέρας ήταν ένας προβοκάτορας που απευθυνόταν στους παραδοσιακούς Γάλλους ακροδεξιούς, τους αντιδραστικούς καθολικούς και τους νοσταλγούς του Βισύ. Έχασε τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών το 2002 με περίπου τις ίδιες ψήφους που πήρε και στον πρώτο. Κανένας κεντρώος δεν ήταν διατεθειμένος να τον ψηφίσει. Η κόρη του πήρε στις τελευταίες εκλογές 42% των ψήφων. Η Μαρίν έχει αλλάξει τελείως το περιτύλιγμα του ιδεολογικού της μηνύματος, αλλά όχι το περιεχόμενο. Απομάκρυνε τους νεοναζί, τους περιθωριακούς skinheads και τους ομοφοβικούς αντιδραστικούς και απευθύνεται στα τμήματα της κοινωνίας που αισθάνονται προδομένα από την γκωλική Δεξιά, την κομμουνιστική Αριστερά και τους νεοφιλελεύθερους σοσιαλιστές. Εγκαταλείποντας την κλασική ταξική ανάλυση, που ακόμη κρατάει τμήματα της Αριστεράς σε ομηρία, η νέα Ακροδεξιά υιοθετεί τη στρατηγική διαίρεσης της κοινωνίας ανάμεσα στον λαό και τις ελίτ. Αλλά η διαίρεση είναι τριγωνισμένη. Οι ελίτ έχουν προδώσει τον λαό, γιατί υποστηρίζουν τα δικαιώματα των μεταναστών, των προσφύγων, των gay, των διαφορετικών. Η Δεξιά μιλάει στο συναίσθημα παρά στη λογική, υποθάλπει τους φόβους και περιφρονεί τις τεχνοκρατικές αναλύσεις, απευθυνόμενη σε έναν κόσμο που βλέπει το βιοτικό του επίπεδο να πέφτει συνεχώς και το μέλλον αβέβαιο.

Ο εθνικισμός αποτελεί δεύτερο σημαντικό στοιχείο στη συναισθηματική επίθεση της Ακροδεξιάς. Η Λεπέν υποστήριζε μέχρι πρόσφατα ότι θα επαναφέρει στο Παρίσι την κυριαρχία από τις Βρυξέλλες, θα γυρίσει στη δόξα που ήταν η Γαλλία, θα ανακαταλάβει τις παρισινές συνοικίες από τους Άραβες. Για τους Έλληνες εθνικιστές, η χώρα βρίσκεται υπό συνεχή απειλή. Η Τουρκία και ο Ερντογάν αποτελούν σταθερή αξία για τον ελληνικό εθνικισμό. Το ίδιο ισχύει για τον τουρκικό. Οι εθνικιστές από δω και από εκεί βλέπουν στον καθρέφτη την αντεστραμμένη τους εικόνα. Οι Τούρκοι καραδοκούν να έρθουν νύχτα, να μας πάρουν τα νησιά, να αμφισβητήσουν την ελληνική Θράκη. Για τους Τούρκους, οι Έλληνες στρατιωτικοποιούν τα νησιά, τους διώχνουν από το Αιγαίο, τους αποκλείουν από τα πλούτη της θάλασσάς τους. Μέχρι τις Πρέσπες, οι Βορειο-μακεδόνες και ο αλυτρωτισμός τους ήταν μεγάλος εχθρός και φόβος. Παλιότερα, οι Βούλγαροι, οι κομμουνιστές, η διεθνής ανθελληνική συνωμοσία. Ο εθνικισμός έχει ανάγκη έναν εχθρό για να μας θυμίζει τα περασμένα μεγαλεία ενός ισχυρού και περήφανου κράτους στα οποία θα μας γυρίσει η Δεξιά. Είναι μια πλαστή εικόνα της Ιστορίας και μια ψεύτικη υπόσχεση επιστροφής σε ένα ένδοξο αλλά μυθικό παρελθόν.

Το σημαντικότερο εργαλείο της παγκόσμιας Ακροδεξιάς είναι οι «πόλεμοι» των πολιτισμών (clash of civilisations) και της κουλτούρας (culture wars). Εμφανίζονται γύρω από τις διακρίσεις, όπως φύλο και φυλή, χρώμα και θρησκεία, πολιτική ορθότητα και ελευθερία του λόγου, «προστασία» της οικογένειας και του ιδιωτικού βίου, αμβλώσεις, μετανάστες και παγκοσμιοποίηση. Ο αγώνας για να μειωθούν οι διακρίσεις κατά των μειονοτήτων και να γίνει σεβαστή η διαφορετικότητα εμφανίζεται ως προσπάθεια να διαγραφεί η παράδοση, να δυσφημιστούν οι λευκοί και οι άνδρες, να οργανωθεί η πολιτική γύρω από «ελαττωματικές» ιδέες και ταυτότητες που αξιώνουν αναγνώριση. Όπως έχει γράψει ο κοινωνιολόγος William Davies, η στρατηγική του πολέμου πολιτισμών είναι: «Εντοπίστε το πιο παράλογο παράδειγμα στην κοσμοθεωρία των αντιπάλων σας. Εκμεταλλευτείτε τις πλατφόρμες στα κοινωνικά μέσα για να το ενισχύσετε. Διατυπώστε μια εναλλακτική λύση με όρους που φαίνονται ήρεμοι και λογικοί και στη συνέχεια καλέστε τον κόσμο να επιλέξει». Η λεκτική σκληρότητα είναι εγγενής στους πολιτισμικούς πολέμους, μια μάχη που διεξάγεται κυρίως από αχυράνθρωπους στα κοινωνικά δίκτυα. Έρχονται και σε μας, στην προσπάθεια η πολιτική κυριαρχία της Δεξιάς να συνδυαστεί με απόλυτη ιδεολογική ηγεμονία. Η λεκτική και φυσική βία του Μπέου και άλλων γκροτέσκων χαρακτήρων αποτελεί την εμπροσθοφυλακή του ρεσάλτο στην πολιτική ηθική και αισθητική. Συνδυάζεται με την επίθεση στις αμβλώσεις και τα δικαιώματα του φύλου που προωθεί η Εκκλησία και μέρος της κυβέρνησης, όπως και με την προσπάθεια ταύτισης του ισλάμ με την τρομοκρατία και των σαπιοκάραβων των μεταναστών με μια «ασύμμετρη» και «υβριδική» εισβολή. Οι δεξιοί, σιγοντάροντας τους ακροδεξιούς, θα σώσουν την ελληνική ταυτότητα και τρόπο ζωής από τους βαρβάρους, έξω και μέσα στη χώρα. Έτσι, καλλιεργείται μια αποδεκτή ξενοφοβία σε ένα λαό που περηφανεύεται για τη φιλόξενη ιστορία του.

Η ψυχολογία του μίσους

Η πολιτισμική στροφή επιτρέπει στους νεο-φασίστες να ισχυρίζονται ότι έχουν απορρίψει τον ρατσισμό και τη φυλετική καθαρότητα και ότι, αντίθετα, στηρίζονται σε λογικά επιχειρήματα και στην αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Μπορεί οι στόχοι και τα επιχειρήματα να έχουν αλλάξει στο κυνήγι της εξουσίας, αλλά η βασική ιδεολογία παραμένει. Η ψυχανάλυση μπορεί να μας βοηθήσει να ανιχνεύσουμε δύο στρατηγικές που εξηγούν την απήχηση του εθνο-λαϊκισμού. Η πρώτη αποτελεί μια ακραία «εκλογίκευση». Βασισμένη σε μια παραμορφωμένη εκδοχή του nihil sine ratione (τίποτα δεν υπάρχει χωρίς κάποιο λόγο), προσπαθεί να ανακαλύψει μια κοινή αιτία για τα κακά που μας βρήκαν. Η υποχώρηση της εθνικής κυριαρχίας, η οικονομική δυσπραγία, η πολιτική ανικανότητα, η πολιτισμική μιζέρια αλλά και οι οικογενειακές δυσλειτουργίες και προσωπικές αποτυχίες έχουν όλα κοινή βάση. Τα αίτια και τα συμπτώματα της κακοδαιμονίας είναι, βέβαια, ποικίλα και συχνά άσχετα μεταξύ τους. Αλλά η στρατηγική της παράλογης «εκλογίκευσης» ανακαλύπτει έναν αποδιοπομπαίο τράγο πίσω από κάθε πρόβλημα.

Ο μεταμοντέρνος ρατσισμός χρησιμοποιεί οικονομικά, κοινωνικά και πολιτισμικά ψευτο-επιχειρήματα. Μια σατανική παρουσία είναι υπεύθυνη και συνδέει όλα όσα πάνε στραβά. Οι ξένοι μάς παίρνουν τις δουλειές και γεμίζουν τα νοσοκομεία, είναι ριζικά διαφορετικοί στα έθιμα, στο φαγητό και στη συμπεριφορά τους. Αλλά η σχέση μεταξύ οικονομικής δυσπραγίας και ανόδου της Ακροδεξιάς δεν είναι μονόδρομος. Η υψηλή ανεργία στην Ισπανία δεν οδήγησε αρχικά σε άνοδο του φασισμού, ενώ η σταθερή εργασία στη Γαλλία συμπίπτει με την άνοδο του Εθνικού Μετώπου. Στη Βρετανία το μοτίβο του αποδιοπομπαίου τράγου μετακινήθηκε από τους «μαύρους», στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, στους «ψευτοπρόσφυγες», στη δεκαετία του ’90, και μετά στους «λαθρομετανάστες». Το Ισλάμ αποτελεί υπαρξιακό εχθρό της Δύσης και του χριστιανισμού. Έτσι, οι πρόσφυγες και οι μετανάστες στοχοποιούνται ως απειλή για τον πολιτισμό μας, εν δυνάμει τρομοκράτες και φορείς μικροβίων και αρρώστιας. Ο σύγχρονος ρατσισμός είναι δικτυωμένος, οριζόντιος και ευκίνητος. Δίνει έμφαση στην κοινή επιθετική και εγκληματική συμπεριφορά παρά στην κοινή ιδεολογία. Ο Νορβηγός δολοφόνος Μπρέιβικ αποτελεί ακραία περίπτωση, αλλά οι ασυνάρτητες θεωρίες εναντίον της Αριστεράς και οι ανατριχιαστικές δολοφονίες του συμβολίζουν τον νεο-ναζισμό.

Η δεύτερη στρατηγική είναι ακριβώς αντίθετη. Στηρίζεται στην πίστη ότι οι «άλλοι» μας κλέβουν την απόλαυση, μας παίρνουν τις δουλειές, τα κοινωνικά επιδόματα, τις γυναίκες. Η έλλειψη και η ψυχική δυσφορία, που, κατά Φρόιντ και Λακάν, χαρακτηρίζουν κάθε άνθρωπο, είναι έργο κάποιων που υφάρπαξαν την απόλαυσή μας. Έτσι, παρότι διώκονται και υποφέρουν, οι «άλλοι», οι μετανάστες, οι έγχρωμοι, έχουν καλύτερη μουσική και φαγητό, ισχυρές κοινότητες και καλό σεξ, αξιαγάπητα παιδιά και διασκέδαση, τα πράγματα που «εμείς» έχουμε χάσει. Εδώ η μνησικακία και ο φθόνος είναι κυρίαρχα συναισθήματα, όχι λόγω της κατωτερότητας, αλλά λόγω της φαντασιακής υπεροχής των άλλων. Το μίσος απέναντι στους «κατώτερους» είναι μια στρατηγική άμυνας και μια αντιστροφή του αισθήματος ότι «εμείς», οι γηγενείς και οι καθαροί, είμαστε στην πραγματικότητα κατώτεροι. Για τους ναζί, οι Εβραίοι ήταν ταυτόχρονα υπάνθρωποι και διεφθαρμένοι που δηλητηρίαζαν τη φυλή νηπίων αλλά και εξαιρετικά πονηροί, σεξουαλικά δυνατοί και πετυχημένοι τραπεζίτες που εκμεταλλεύονταν τους αφελείς Γερμανούς.

Υπάρχει κι άλλος ένας παράγοντας. Πολλοί νέοι άνδρες νιώθουν αποξενωμένοι και απειλούμενοι από την αβεβαιότητα, την έλλειψη ευκαιριών, μια ζωή στα όρια. Ο «μπεϊσμός» και η ανισότητα των φύλων καλά κρατεί. Αλλά οι νέες γυναίκες τα καταφέρνουν καλύτερα στις σπουδές και την καριέρα και οι παραδοσιακοί έμφυλοι ρόλοι άρχισαν να υποχωρούν. Μια αίσθηση ανεπάρκειας βρίσκει εκτόνωση σε βίαιες ταινίες και διαδικτυακά παιχνίδια, σε ποδοσφαιρικό χουλιγκανισμό και φαντασιώσεις βίαιης εκτόνωσης. Αυτή την εύθραυστη ταυτότητα εκμεταλλεύονται οι ακροδεξιές οργανώσεις. Πολλοί νέοι που τις ακολουθούν δεν είναι ιδεολογικά φασίστες ή ακραίοι εθνικιστές, δεν ξέρουν για τον ναζισμό, την Κατοχή, την Εθνική Αντίσταση. Η Ακροδεξιά προσφέρει στους νέους μια κοινότητα ρητορικά και ενεργητικά βίαιων ανδρών. Έτσι, η ενδημική αίσθηση αποτυχίας κρύβεται πίσω από τη «συντροφική αγωνιστικότητα» και τις επιθέσεις εναντίον ανθρώπων που ως «κατώτεροι» αξίζουν περιφρόνηση αλλά ως «ανώτεροι» φθονερό μίσος.

Το αριστερό έλλειμα πολιτικής βοηθάει στη μετακίνηση του πολιτικού φάσματος δεξιότερα. Εδώ υπάρχει μεγάλη ευθύνη της νέας ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ. Αν χαθεί ο αριστερός χαρακτήρας στην απελπισμένη προσπάθεια προσέγγισης του μυθολογικού Κέντρου, ο πολιτικός άξονας θα μεταφερθεί από τη σύγκρουση Δεξιάς - Αριστεράς σε αυτόν μεταξύ δεξιά και δεξιότερα. Ο ΣΥΡΙΖΑ εξέφρασε, σε έναν σταδιακά μειούμενο βαθμό, τα αντισυστημικά αισθήματα της κοινωνίας και των νέων. Η συστημική μετατόπιση της ηγεσίας μεγαλώνει το πολιτικό κενό που εκμεταλλεύονται ο Βορίδης, ο Βελόπουλος και η ακροδεξιά γκροτεσκερία. Να επαναλάβω: η επιτυχία της Ακροδεξιάς είναι και αποτέλεσμα της αποτυχίας της Αριστεράς. Πολιτικοί που έζησαν τον Τραμπ και τη σημαντική συνεισφορά του σοσιαλιστή Σάντερς στην ανάσχεση του τραμπισμού συνειδητοποιούν, φαντάζομαι, ότι η Αριστερά και οι δημοκράτες αποτελούν το βασικό ανάχωμα στην Ακροδεξιά.

* Ο Κώστας Δουζίνας είναι καθηγητής Νομικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας, πρόεδρος του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς

tags: άρθρα

2024 © left.gr | στείλτε μας νεα, σχόλια ή παρατηρήσεις στο [email protected]
§ Όροι χρήσης για αναδημοσιεύσεις Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση 3.0 Μη εισαγόμενο (CC BY-NC 3.0)