to top
  • βρείτε μας στο Twitter
  • βρείτε μας στο Facebook
  • βρείτε μας στο YouTube
  • στείλτε μας email
  • εγγραφείτε στο RSS feed
  • international version

Από το «τέλος των ιδεολογιών» στο τέλος των κομμάτων της Αριστεράς;

Το μόνο νόημα της Αριστεράς σήμερα «είναι να εκφράσει τις ιδέες της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ελευθερίας, της δημοκρατίας και του ανθρωπισμού».


Μετά την υποτιθέμενη χρεοκοπία των «μεγάλων αφηγημάτων κοινωνικής χειραφέτησης», η προοδευτική διανόηση δεν έχει πού την κεφαλήν κλίνη. Η επίκληση της «πολιτικής θεολογίας» για την κατανόηση παλιών και νέων φαινομένων της πολιτικής σφαίρας, συνιστά, εδώ και καιρό, το μοτίβο πολλών αναθεωρήσεων της νεωτερικότητας. Ετσι μπορούμε να κατανοήσουμε την προσφυγή του Αντώνη Λιάκου και της Μυρσίνης Ζορμπά σε ένα από τα κατεξοχήν δοκίμια της πολιτικής θεολογίας για την κατανόηση του τι ήταν και τι οφείλουν να είναι σήμερα τα κόμματα της Αριστεράς (Α. Λιάκος. Μ. Ζορμπά, «Ποιο σώμα ταιριάζει στην Αριστερά;», «Εφ.Συν.», 5-6/6/21).

Πρόκειται για το γνωστό έργο του συντηρητικού Γερμανού ιστορικού Καντόροβιτς, «Τα δυο σώματα του βασιλιά» που δημοσιεύτηκε στην Αμερική το 1957 (The King’s Two Bodies, Princeton University press). Το ιστορικό εγχείρημα του Καντόροβιτς είναι γνωστό: Κατά τον Μεσαίωνα, ο βασιλιάς είχε δυο σώματα, ένα σώμα θνητό, φθαρτό, και ένα σώμα αθάνατο, άφθαρτο, άυλο, ένα σώμα mysticum.

Δεν υποτιμώ την ιστοριογραφική αξία του έργου του Καντόροβιτς, αλλά θεωρώ υπερβολική την εκτίμηση των αρθρογράφων σύμφωνα με την οποία «μας αποκάλυψε όλες τις απόκρυφες και αόρατες όψεις και λειτουργίες της εξουσίας που παρέμεναν ακατανόητες». Πολύ πριν από τον Γερμανό ιστορικό, πολλοί άλλοι μελετητές είχαν ήδη τεκμηριωμένα αναδείξει τις εν λόγω αόρατες όψεις του φαινομένου της εξουσίας και αυτό χωρίς ουδεμία προσφυγή στις συντηρητικές προοπτικές της «πολιτικής θεολογίας» – βλέπε για παράδειγμα το έργο του εξίσου μεγάλου Γάλλου ιστορικού Μαρκ Μπλοκ, «Οι θαυματουργοί βασιλείς» (Les Rois thaumaturges), που κυκλοφόρησε το 1927. Να σημειώσω εδώ ότι ο Μαρκ Μπλοκ ήταν μέλος της Αντίστασης και εκτελέστηκε από τους ναζί στις 16 Ιουνίου 1944.

Παμπάλαιο εγχείρημα της πολιτικής φιλοσοφίας (και της φιλοσοφίας του δικαίου), η πολιτική θεολογία γνώρισε τη θεωρητική της ολοκλήρωση με το ομώνυμο έργο του Γερμανού νομικού Καρλ Σμιτ το 1922 (Politische Theologie.Vier Kapitel zur Lehre von der Souveränität). Οπως ξέρουμε ο Κ. Σμιτ (1888-1985) προσχώρησε στον ναζισμό και παρέμεινε φανατικά αντισημίτης ώς την τελευταία του πνοή. Αυτός μας έχει δώσει το πιο καίριο και συνοπτικό επιχείρημα της πολιτικής θεολογίας: «Ολες οι έννοιες της νεωτερικής πολιτικής είναι θεολογικές έννοιες», τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς τη λειτουργία τους. Με απλά λόγια: τίποτα το «νέο» δεν υπάρχει στη νεωτερική πολιτική, η νεωτερικότητα (modernité) δεν επέφερε τομή, ρήξη με την προ-νεωτερική εποχή, κυριαρχεί η θεολογική συνέχεια, το «νέο» δεν είναι παρά η μεταμφίεση του παλιού, του θεολογικού, η νεωτερικότητα/ο διαφωτισμός ως χειραφέτηση είναι πλάνη.

Αγνοώ τι σχέση μπορεί να υπάρχει μεταξύ της αναφοράς των αρθρογράφων στο πολιτικο-θεολογικό εγχείρημα των «δυο σωμάτων του βασιλιά» και του κύριου θέματος που εξετάζουν στο άρθρο τους, δηλαδή το τι ήταν και τι οφείλουν να είναι τα κόμματα της σημερινής Αριστεράς. Δυο υποθέσεις: είτε δεν υπάρχει καμία σχέση, οπότε η αναφορά στο έργο του Καντόροβιτς είναι διακοσμητική, είτε υπάρχει κάποια απόκρυφη ερμηνεία της αναφοράς που κλείνει το μάτι σε μυημένους.

Διαβάζοντας το άρθρο, και οι δυο εκδοχές είναι πιθανές. Η προκείμενη των συλλογισμών των αρθρογράφων είναι καθαρά και αυστηρά διατυπωμένη: τα κόμματα της Αριστεράς που συγκροτήθηκαν και έδρασαν κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, ήτοι τα σοσιαλδημοκρατικά και τα λενινιστικά κόμματα του «δημοκρατικού συγκεντρωτισμού», όπως και αυτά «μιας περισσότερο εξευγενισμένης αντίληψης περί κόμματος ως “συλλογικού νου” (Γκράμσι)», ολοκλήρωσαν οριστικά την ιστορική τους αποστολή στο μεταίχμιο του 21ου αιώνα.

Τα μεν σοσιαλδημοκρατικά κόμματα –με τα οποία οι αρθρογράφοι είχαν εκλεκτικές συγγένειες κατά την δεκαετία του ’90– εγκλωβίστηκαν στον νεοφιλελευθερισμό και κατέρρευσαν, τα δε κόμματα λενινιστικής κοπής χρεοκόπησαν παντελώς αν λάβουμε υπόψη μας, τονίζουν οι Λιάκος/Ζορμπά, τα τραγικά αποτελέσματα των κοινωνικών μετασχηματισμών που επιβλήθηκαν από αυτήν την «κομματική δίοδο». Σωστό. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε την ήδη πολύ αυστηρή και πρώιμη κριτική του λενινιστικού κομματικού μοντέλου που έχει και αυτή τη δικιά της ιστορία, μια ιστορία που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας όταν συζητάμε για την ανασυγκρότηση Αριστεράς σήμερα.

Για τους Λιάκο/Ζορμπά, η Νέα Εποχή, αυτή της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης, της τεχνητής νοημοσύνης και του ψηφιακού καπιταλισμού, απαιτεί, τουλάχιστον στα καθ’ ημάς, ένα νέο κομματικό μοντέλο για την Αριστερά. Τα υπάρχοντα κόμματα, συμπεριλαμβανομένου και του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ., δεν δύνανται, μας λένε, να αποτελούν το «σώμα της Αριστεράς». To «σώμα» της σημερινής Αριστεράς «πρέπει να απελευθερωθεί από το κόμμα» ως «φυσικό σώμα».

Διαβάζοντας τις τελευταίες γραμμές του άρθρου έχουμε την αποκάλυψη: το νέο «σώμα» που «ταιριάζει στην Αριστερά» θα είναι ένα σώμα εξαϋλωμένο μεν αλλά ενσαρκωμένο και διάχυτο στο εκτενές διαδικτυακό πλέγμα της Νέας Εποχής, στις «ποικίλες δικτυώσεις της κοινωνίας των πολιτών»: δίκτυα «συμμετοχικά» «επιστημονικά», «επινοητικά», «αυτοδιοικητικά», «πολιτισμικά», «κινηματικά», «συνδικαλιστικά»... Εφεξής, «όλος ο πολιτικός σχεδιασμός και η δράση περνούν από αυτά». Ουδείς λόγος περί ρήξεως έστω και με τον νεοφιλελευθερισμό. Στον βαθμό που σ’ αυτό το νέο «σώμα της Αριστεράς» παρακάμπτονται σκαιώς οι ταξικές δομήσεις και αντιπαραθέσεις της κοινωνίας, είναι επόμενο, σύμφωνα με τους αρθρογράφους, ότι «τα διλήμματα αν [η νέα φυσιογνωμία της Αριστεράς] θα είναι ριζοσπαστική ή θα μετακινηθεί προς το Κέντρο, δεν έχουν νόημα».

Το μόνο νόημα της Αριστεράς σήμερα «είναι να εκφράσει τις ιδέες της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ελευθερίας, της δημοκρατίας και του ανθρωπισμού». Και διερωτάται κανείς, όλη αυτή ή παραπομπή στο κλασικό έργο του Καντόροβιτς γι’ αυτά τα (πενιχρά) συμπεράσματα; Εκτός και αν θεωρήσουμε την «ψηφιακή κοινωνία» ως το δεύτερο «σώμα», σώμα άφθαρτο, αθάνατο, άυλο, σώμα mysticum του βασιλιά-καπιταλισμού.

Η κριτική της διεύρυνσης/μετάλλαξης του ΣΥΡΙΖΑ, με την οποία καταστατικά συμφωνούν οι δυο συγγραφείς, είναι πράγματι αναγκαία αλλά σίγουρα προς άλλη, ίσως απολύτως αντίθετη, κατεύθυνση.

*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες

2021 © left.gr | στείλτε μας νεα, σχόλια ή παρατηρήσεις στο [email protected]
§ Όροι χρήσης για αναδημοσιεύσεις Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση 3.0 Μη εισαγόμενο (CC BY-NC 3.0)