to top
  • βρείτε μας στο Twitter
  • βρείτε μας στο Facebook
  • βρείτε μας στο YouTube
  • στείλτε μας email
  • εγγραφείτε στο RSS feed
  • international version

Από το «ανήκομε» στο «είμαστε Δύση»

Η μετέωρη και αντιφατική θέση του τόπου που μας έλαχε για πατρίδα ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, αποτελεί διαχρονικό επίδικο της ιστορίας και της γεωγραφίας


Η σχέση δυτικής νεωτερικότητας με την ανατολική παράδοση εξακολουθεί να δημιουργεί αντιπαραθέσεις, απασχολεί δεκάδες συνέδρια και βιβλία, δίνοντας βάση ή κατακρίνοντας το αυτάρεσκο «Ελλάδα γέφυρα πολιτισμών». Είναι όμως και αφορμή για καυστικούς στίχους, σατιρικά αποφθέγματα και ειρωνεία, όπως παλιότερα στον Πίθηκο Ξουθ (1844) του Ιωάκωβου Πιτζιπιού για την συνύπαρξη της «φουστανελοφόρου» εκδοχής της ελληνικότητας με τα πρότυπα του εξαρχαϊσμού και της «δυτικής φιλοκαλίας». Λίγο αργότερα, ο Γιώργος Σουρής στον «Ρωμιό» συμπληρώνει αυτοσαρκαζόμενος:

Στον καφενέ απ’ όξω σαν μπέης ξαπλωμένος,/του ήλιου τις ακτίνες αχόρταγα ρουφώ (…) Βρίζω Εγγλέζους, Ρώσους, και όποιους άλλους θέλω,/και στρίβω το μουστάκι μου αγέρωχο πολύ (…) Την φίλη μας Ευρώπη με πέντε φασκελώνω,/απάνω στα τραπέζι τον γρόθο μου κτυπώ...εχύθη ο καφές μου, τα ρούχα μου λερώνω,κι όσες βλαστήμιες ξέρω αρχίζω να τις πω. (…)

Πέρασαν χρόνια από τότε, ο τόπος «εκσυγχρονίστηκε», είμαστε ισότιμα μέλη της ΕΕ και σίγουροι ως Ευρωπαίοι. Έχουμε, μάλιστα, ξεπεράσει τη μετέωρη θέση ανάμεσα σε Δύση-Ανατολή και έχουμε τοποθετηθεί τελεσίδικα στη Δύση. Αυτό υποστήριξε εμφατικά ο πρωθυπουργός της χώρας κ. Μητσοτάκης στη συζήτηση στη Βουλή για την απαράδεκτη εισβολή της Ρωσίας του Πούτιν στην Ουκρανία και την κατάφορη παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου. Εμπλουτίζοντας το γνωστό απόφθεγμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή, η αναφορά του ξύπνησε μνήμες και πολλών ειδών λανθασμένες βεβαιότητες. Στη συγκεκριμένη συγκυρία, ως «Δύση» ο κ. Μητσοτάκης εννοεί τους νατοϊκούς συμμάχους και ως «καλός μαθητής» τους έσπευσε να στείλει όπλα στους Ουκρανούς κατά παρέκκλιση του αμυντικού δόγματος της χώρας. Εκμεταλλεύτηκε, έτσι, το εν υπνώσει θυμικό του αντισοβιετισμού και αντικομμουνισμού, που ξύπνησε η ρωσική ιμπεριαλιστική εισβολή και τροφοδότησε με ανέξοδους λεονταρισμούς το εσωτερικό ακροατήριο. Επανάφερε, όμως, το διαχρονικό διχαστικό ιδεολόγημα της Δεξιάς το οποίο αποδέχεται οτιδήποτε προερχόμενο από τη «Δύση» ως αυταπόδεικτα καλό, ηθικό και πρωτοποριακό, απαξιώνοντας αντίστοιχα ότι προέρχεται από την «Ανατολή». Πέρα από την καταδίκη της Ρωσίας και την υπεράσπιση του ουκρανικού λαού, αξίζει να δούμε τέσσερα σημεία κριτικής για τη φαντασίωση «είμαστε Δύση».

Ψευδής εικόνα του κόσμου

Σημείο πρώτο. Η χρήση του παραπάνω φαντασιακού από τον πρωθυπουργό και η αντίστοιχη τοποθέτηση μιας χώρας, ενός τόπου στη Δύση ή στην Ανατολή, στο Βορρά ή στον Νότο, έχει τις ρίζες σε μια στατική και λανθασμένη εικόνα του κόσμου, με την οποία συμβιώνουμε από τα σχολικά μας χρόνια. Είναι ο γνωστός χάρτης με την επίπεδη προβολή/αναπαράσταση του κόσμου: η Ευρώπη και η Αφρική στο μέσον, αριστερά και δυτικά η αμερικανική ήπειρος, δεξιά και ανατολικά η Ασία και η Ωκεανία και ο Ειρηνικός κομμένος στη μέση. Είναι μια εικόνα που «κατασκευάζει» ένα κόσμο που δεν υφίσταται, δεν αναπαριστά την πραγματικότητα αλλά εικονογραφεί τις κυρίαρχες απόψεις της εποχής που σχεδιάστηκε πριν από 453 χρόνια από τον φλαμανδό γεωγράφο Μερκάτορ. Αυτή η ψευδής εικόνα του κόσμου έχει καταστεί κυρίαρχη γιατί προέρχεται από τις παλιές αποικιοκρατικές δυνάμεις και είναι τόσο ισχυρή ώστε κάθε άλλη εικόνα του κόσμου να θεωρείται ως «ιδεολογική προπαγάνδα».1 Δεδομένου ότι η γη είναι σφαιρική και όχι επίπεδη, το σωστό είναι η σχεσιακή θέση μιας χώρας στον παγκόσμιο χάρτη, εξαρτώμενη πάντα από τη θέαση του παρατηρητή: για τους «δυτικούς» είμαστε «ανατολή».

Γεωγραφικές φαντασίες

Σημείο δεύτερο. Η ψευδής εικόνα του κόσμου και η επιλεκτική χρήση της διχοτομίας Δύση-Ανατολή χαρακτηρίζει όλη την παγκόσμια αποικιοκρατική ιστορία και γεωγραφία μέχρι πρόσφατα, πριν μερικές δεκαετίες, όταν χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα στον διαμελισμό της Γιουγκοσλαβίας. Όπως είχαν σημειώσει τότε οι New York Times (4.4.99) σε άρθρο γνώμης με τίτλο «Η νέα σύγκρουση Ανατολής και Δύσης», «…τα ανθρωπιστικά ένστικτα της Δημοκρατική Δύσης αμφισβητήθηκαν από την απάνθρωπη βαρβαρότητα των Ορθόδοξων Σέρβων», μια φαντασίωση που οδήγησε στους «ανθρωπιστικούς» νατοϊκούς βομβαρδισμούς. Παρόμοιες γεωγραφικές φαντασίες χρησιμοποιήθηκαν στην «Καταιγίδα της Ερήμου», στον «Πόλεμο ενάντια στην Τρομοκρατία» και καθημερινά στην Παλαιστίνη. Σήμερα η απαράδεκτη εισβολή του Πούτιν βοηθά να ξεχαστούν τα ψέματα και οι άθλιες μεθοδεύσεις της παρέας Μπους, Ράμσφελντ, Μπλαίρ, Κλίντον, Νεντανιάχου και των ευρωπαίων συνοδοιπόρων τους. Χωρίς δεύτερη σκέψη ήταν σφαγείς ο Μιλόσεβιτς, ο Κάρατζιτς, ο Σαντάμ και οι Ταλιμπάν, όπως σήμερα είναι και ο Πούτιν. Αλλά, αν είναι κατακριτέα η εισβολή των Ρώσων, το ίδιο κατακριτέες ήταν τότε και οι εισβολές των Δυτικών, κάτι που φυσικά αδυνατεί να αποδεχτεί η Δεξιά στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο. Μήπως δεν είναι οι ίδιοι «δυτικοί» σύμμαχοι που με περισσή υποκρισία ανέχονται την κατοχή του 1/3 της Κύπρου 48 τόσα χρόνια, βοηθούμενοι και από τις λανθασμένες ελλαδικές και κυπριακές επιλογές;

Επιλεκτική απόρριψη

Σημείο τρίτο. Δεν φτάνει να αυτό-τοποθετηθεί κανείς στη Δύση, πρέπει και οι αυτόχθονες Δυτικοί να σε αποδέχονται ως όμοιο τους, όχι μόνο όταν στέλνεις όπλα αλλά και ως προς τα υπόλοιπα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτισμικά σου χαρακτηριστικά. Έχει ξεχαστεί η οικονομική κρίση 2008-2018 η οποία συνοδεύτηκε από προκαταλήψεις και στερεότυπα για τους Έλληνες και τους άλλους νότιους ως ανέμελους, τεμπέληδες, διεφθαρμένους και κλέφτες, μακριά από τα αυτο-επιβεβαιωμένα «χρηστά» δυτικά/βόρεια πρότυπα και πιο κοντά σε αυτά της «λάγνας» ανατολής και του νότου. Δεν αποσιωπώ τις ευθύνες των ελλήνων πολιτών και πολιτικών, όπως και στις άλλες χώρες του Νότου2. Ωστόσο, εδώ θέλω να υπογραμμίσω τον τρόπο με τον οποίο ο κυρίαρχος πολιτικός λόγος και η γεωγραφική φαντασία των Δυτικών και των Βόρειων «εξαγνίστηκαν» από οποιαδήποτε ευθύνη των άλλων συν-Ευρωπαίων, προκειμένου να επιρριφθεί αποκλειστικά η ευθύνη στο θύμα. Οι χώρες του Νότου μαζί με την Ελλάδα ως «γουρούνια που κυλούνται στη λάσπη» των Financial Times και η Αφροδίτη της Μήλου με το σηκωμένο το δάκτυλο ως εξώφυλλο στο Focus με τίτλο «Κλέφτες στην ευρωπαϊκή οικογένεια», μπορεί σήμερα να έχουν ξεχαστεί, είναι όμως ενδεικτικά της επιλεκτικής, στην καλύτερη περίπτωση, απόρριψης της χώρας ως Δύση.

Φτωχαίνει ο τόπος

Σημείο τέταρτο. Αυτάρεσκα υποστηρίζουμε ότι η Ελλάδα είναι γέφυρα και χωνευτήρι πολιτισμών, ένας τόπος-σταυροδρόμι ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση. Αν όμως υπάρχουν περιοχές όπου πυκνώνει η ιστορία, αυτό δεν οδηγεί σε κάποιο θεόσταλτο πολιτισμικό πλεονέκτημα και μάλιστα εξαγώγιμο. Το «είμαστε Δύση» φτωχαίνει τον τόπο, τον μικραίνει και του αφαιρεί όλη του τη συνέχεια με την Ανατολή και το Βυζάντιο, ενώ τη διαχρονική προσφορά του αμφισβητούν και υποδαυλίζουν οι καθημερινές πρακτικές της ΝΔ. Μικραίνουν τον τόπο, η καταστροφή των μοναδικών βυζαντινών ευρημάτων στη Θεσσαλονίκη και το τσιμέντωμα της Ακρόπολης από την κα. Μενδώνη, προσελκύοντας την μήνη της Δύσης, που τάχα είμαστε τμήμα της. Φτωχαίνει ο τόπος και μιζεριάζει με τον εξοστρακισμό της μουσικής κληρονομιάς των Ρώσων, μετατρέποντας το «ο πολιτισμός ενώνει» σε κούφια λόγια. Μικραίνει τον πολιτισμό και τον ανθρωπισμό του τόπου η ανάλγητη συμπεριφορά προς τους πρόσφυγες από τον κ. Μηταράκη, την οποία φρόντισε να ανανεώσει με το πρωτάκουστο «πραγματικοί» πρόσφυγες για τις Ουκρανές και τα παιδιά τους, λες και εκείνοι και εκείνες που πνίγονται καθημερινά στο Αιγαίο είναι fake news και τουρκική προπαγάνδα. Ας σταματήσω εδώ, ο κατάλογος είναι μακρύς. Απέναντι στην πολεμοχαρή ατμόσφαιρα που καλλιεργεί ο κ. Μητσοτάκης με τους εξοπλισμούς και την αποστολή όπλων, ακολουθώ την προτροπή του Μπάμπη Γεωργούλα «αν θέλεις ειρήνη, αγωνίσου γι’ αυτήν, δεν είναι ουτοπία» (Εποχή, 4-5/3/22) και θυμάμαι τον Κωστή Παλαμά (από τα Σατιρικά Γυμνάσματα (1907):

Πολεμάς να στυλώσεις, κυβερνήτη, με τα καράβια και με τα φουσάτα της Πολιτείας το σαλεμένο σπίτι./ Του κάκου ιδρώνεις, έμπα σ’ άλλη στράτα, τον νου μας πρώτα στύλωσε και χτίσε, και πρώτ’ απ’όλα αλφαβητάρι κράτα./Δάσκαλος γίνε, αλήθεια αν ήρωας είσαι.

Αλλά εκεί στο Χάρβαρντ άλλα μάθανε.

Σημειώσεις:

1. Για περισσότερα βλ. Monmonier, M., de Blij, H. (1996) How to Lie with Maps, Chicago: Chicago University Press.

2. Βλ. το βιβλίο μου Τοπία της Κρίσης στη Νότια Ευρώπη. Στα μονοπάτια της άνισης γεωγραφικής ανάπτυξης, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2018.

tags: άρθρα

2022 © left.gr | στείλτε μας νεα, σχόλια ή παρατηρήσεις στο [email protected]
§ Όροι χρήσης για αναδημοσιεύσεις Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση 3.0 Μη εισαγόμενο (CC BY-NC 3.0)