to top
  • βρείτε μας στο Twitter
  • βρείτε μας στο Facebook
  • βρείτε μας στο YouTube
  • στείλτε μας email
  • εγγραφείτε στο RSS feed
  • international version

44 χρόνια ακριβώς

Ακριβώς 44 χρόνια μετά την είσοδο της Ελλάδας στη «θεσμικο-πολιτική νεωτερικότητα», η τρομακτική τραγωδία των δεκάδων ανθρώπων που κάηκαν ζωντανοί μάς υπενθυμίζει με τον πιο επώδυνο τρόπο ότι η Ελλάδα δεν έχει ακόμη εισέλθει στη «βιοπολιτική νεωτερικότητα». Η άναρχη δόμηση είναι κραυγαλέα ένδειξη απουσίας βιοπολιτικής


Η 23η Ιουλίου 1974 σηματοδοτεί ένα θεμελιώδους σημασίας ορόσημο στη σύγχρονη ελληνική Ιστορία. Η πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας συνέβη εκείνη τη μέρα και όχι την επομένη. Τουλάχιστον για όσους/ες από εμάς πανηγυρίζαμε στην πλατεία Συντάγματος το απόγευμα και το βράδυ της 23ης (αλλά και για πολλούς/ές άλλους/ες που με τον τρόπο τους πανηγύριζαν αλλού...), εκείνο ήταν το σημαντικό γεγονός που θα έπρεπε να μνημονεύεται επετειακά – στις 24 Ιουλίου ήρθε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Σημαντικότερο όμως σφάλμα από την ημερομηνία της επετείου είναι εκείνο που αφορά την ονομασία της. Ο όρος «αποκατάσταση της Δημοκρατίας» είναι επικίνδυνα παραπλανητικός.

Μοιάζει να παραμελεί το γεγονός ότι με την κατάρρευση της χούντας το 1974 δεν επανήλθαμε στην κουτσουρεμένη δημοκρατία του μετεμφυλιακού αντικομμουνιστικού κράτους και του παρακράτους του Παλατιού και της προδικτατορικής Δεξιάς. Η 23η Ιουλίου 1974 σηματοδοτεί την εγκαθίδρυση για πρώτη φορά στη σύγχρονη Ελλάδα ενός γνήσια κοινοβουλευτικού δημοκρατικού πολιτεύματος.

Οι παλαιότεροι θα θυμούνται ότι τα πρώτα μεταδικτατορικά χρόνια συνοδεύονταν από μια τεράστια πνοή ανακούφισης και πρωτόγνωρης ελευθερίας ως προς το επίπεδο των πολιτικών θεσμών. Επρόκειτο για μια αίσθηση που είχε ιστορικό βάθος πολύ μεγαλύτερο από την εφτάχρονη περίοδο της δικτατορίας. Ο όρος «μεταπολίτευση» στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν σήμαινε απλώς ένα πέρασμα από το δικτατορικό στο κοινοβουλευτικό πολίτευμα, αλλά το ιστορικό γεγονός της μετάβασης που για την Ελλάδα είχε μια ανεπανάληπτη σπουδαιότητα. Σχηματοποιώντας (όχι υπερβολικά όμως), θα μπορούσαμε να ονομάσουμε τη Μεταπολίτευση του 1974 «κατώφλι της θεσμικής νεωτερικότητας». Ητοι το γεγονός-ορόσημο που σηματοδοτεί την υπερβολικά καθυστερημένη είσοδο της Ελλάδας στη «θεσμικο-πολιτική νεωτερικότητα».

Στην ελληνική κοινωνία όμως υπήρχαν και εξακολούθησαν και μετά τη Μεταπολίτευση να υπάρχουν βαθύτερες δομές που δεν εξαρτιόνταν άμεσα ή αποκλειστικά από τους πολιτικούς θεσμούς. Αντιθέτως, τους επηρέαζαν και σε μεγάλο βαθμό τους καθόριζαν κιόλας. Για παράδειγμα, το περίφημο «πελατειακό σύστημα» δεν ήταν παρά ο τρόπος με τον οποίο επιδρούσαν στον θεσμό των πολιτικών κομμάτων οι βαθύτατες δομές του ελληνικού καπιταλισμού.

Ενός καπιταλισμού οι ιδιαιτερότητες του οποίου συνοψίζονται στα ακόλουθα χαρακτηριστικά που συνόδευσαν απ' άκρου εις άκρον τις στρατηγικές της ανάπτυξής του: συστηματική διαφθορά, οικογενειοκρατία που υπερέβαινε κατά πολύ τον θεσμό της κληρονομιάς (που ενυπάρχει στο εσωτερικό κάθε καπιταλιστικής οικονομίας), ευκαιριακό κέρδος («αρπαχτή»). Και του οποίου η «ηγεμονία», στον βαθμό που υπήρξε κάτι τέτοιο, συνίστατο στη διάχυση των εν λόγω χαρακτηριστικών και στις μεσαίες και κατώτερες τάξεις (σε ανάλογα μικρότερη κλίμακα, εννοείται).

Εκείνο που ο Μισέλ Φουκό ονομάζει «κατώφλι της βιολογικής νεωτερικότητας» και που σηματοδοτεί ως τέτοια την ανάπτυξη αλλά και την ηγεμονία του δυτικού καπιταλισμού, είναι κάτι που η ελληνική κοινωνία δεν έχει διαβεί ακόμη. Επιστημονικοί κλάδοι και αντίστοιχες κοινωνικές και διοικητικές πρακτικές, όπως η δημογραφία, η ιατρική, η δημόσια υγεία, η πολεοδομία, η χωροταξία και ο ορθολογικός κοινωνικός σχεδιασμός, δεν άνθησαν σε άλλες καπιταλιστικές χώρες επειδή υπήρχαν καλύτερες πανεπιστημιακές σχολές ή ικανότεροι γραφειοκράτες, αλλά επειδή συγκροτούσαν εγγενές στοιχείο της καπιταλιστικής εξουσίας.

Μιας εξουσίας που, όχι τόσο για «ανθρωπιστικούς» λόγους αλλά κυρίως με κίνητρο τη δική της αποτελεσματικότητα ως προς την άσκηση εκμετάλλευσης, επικεντρώθηκε πρώτα και κύρια στη στρατηγική μέριμνα για την ασφάλεια, την ευζωία και την επαύξηση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης ζωής και του ανθρώπινου σώματος – στο επίπεδο τόσο του ατόμου όσο και του πληθυσμού.

Δυστυχώς ή ευτυχώς, η Ιστορία δεν εξελίσσεται ευθύγραμμα ή συμμετρικά. Ετσι, και στις δυτικές καπιταλιστικές χώρες, ιδίως την εποχή της οικονομικής αλλά και της προσφυγικής κρίσης, της κλιματικής αλλαγής, του ακραίου νεοφιλελευθερισμού αλλά και της ανόδου της Ακροδεξιάς, παρατηρούνται φαινόμενα δυσλειτουργίας έως και αποτυχίας της καπιταλιστικής «βιοεξουσίας».

Παράλληλα, στην Ελλάδα, η κυβέρνηση της Αριστεράς έρχεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες της ιστορικά σχεδόν ανύπαρκτης άσκησης βιοεξουσίας από τις κυρίαρχες ελληνικές κοινωνικο-πολιτικές δυνάμεις. Μια «ειρωνεία της Ιστορίας» ίσως είναι πως η κυβερνώσα Αριστερά στην Ελλάδα αναλώθηκε –άθελά της και με τις όποιες αντιστάσεις της– κυρίως στη διεκπεραίωση του σχεδίου του διεθνούς καπιταλισμού για τη διατήρηση της νεοφιλελεύθερης ευταξίας στην ευρωζώνη και παραμέλησε να αρχίσει να ασχολείται συστηματικά και ριζικά με την «επανόρθωση των ατελειών» της βιοπολιτικής ανάπτυξης του εγχώριου καπιταλισμού.

Ακριβώς 44 χρόνια μετά την είσοδο της Ελλάδας στη «θεσμικο-πολιτική νεωτερικότητα», η τρομακτική τραγωδία των δεκάδων ανθρώπων που κάηκαν ζωντανοί μάς υπενθυμίζει με τον πιο επώδυνο τρόπο ότι η Ελλάδα δεν έχει ακόμη εισέλθει στη «βιοπολιτική νεωτερικότητα». Η άναρχη δόμηση είναι κραυγαλέα ένδειξη απουσίας βιοπολιτικής.

*Καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

2021 © left.gr | στείλτε μας νεα, σχόλια ή παρατηρήσεις στο [email protected]
§ Όροι χρήσης για αναδημοσιεύσεις Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση 3.0 Μη εισαγόμενο (CC BY-NC 3.0)